W dzisiejszym artykule przyjrzymy się drugiemu najważniejszemu świętowi – Wielkanocy. Chcieliśmy pokazać wam, jak obchodzą Wielkanoc weganie w Czechach i na Słowacji, i zaproponować etyczną alternatywę dla niewegańskich zwyczajów wielkanocnych. A takie czeskie „mazanec” czy „vdolky” możecie upiec niezależnie od tego, czy jesteście wierzący i świętujecie Wielkanoc, czy nie, prawda?
Ostatnio do chrześcijańskiej formy Wielkanocy coraz częściej dołączają też obchody związane z nadejściem wiosny, które wielu osobom są bliższe swoim związkiem z naturą.
Środa Popielcowa i Judaszki
W wieczór poprzedzający Wielki Czwartek w wielu domach piecze się judaszki (czes. Jidáše), które symbolizują sznur, na którym powiesił się Judasz, który zdradził Jezusa Chrystusa za trzydzieści srebrników.
Judaszki (10 sztuk):
Składniki:
- 150 g mąki pszennej orkiszowej (typ 550)
- 125 g mąki pszennej (typ 450)
- 60 g rozpuszczonej roślinnej margaryny (np. Alsan lub podobna)
- 1 łyżka waniliowej mąki z grochu łuskanego
- 75 g roślinnej śmietanki
- 50 g mleka roślinnego
- 50 g syropu z cykorii
- ½ kostki drożdży
- szczypta soli
- 1 łyżka rumu
- skórka cytrynowa
Do posmarowania po upieczeniu: 1 łyżka syropu klonowego i 1 łyżka rozpuszczonej margaryny roślinnej
Sposób przygotowania:
Do miski wsypcie mąki, pośrodku zróbcie zagłębienie, do którego pokruszcie drożdże. Zalejcie odrobiną ciepłego mleka, posypcie mąką i pozostawcie do wyrośnięcia zaczynu. Po 15 minutach, gdy zaczyn ładnie bąbelkuje, dodajcie pozostałe składniki i wyrobcie ciasto. Pozostawcie ciasto na godzinę w temperaturze pokojowej do wyrośnięcia.
Następnie formujcie judaszki. Na 1 sztukę potrzebujecie ok. 50 g ciasta. Wałkujcie wałeczek o średnicy palca i skręcajcie w różne kształty. Układajcie na blasze wyłożonej papierem do pieczenia i pozostawcie jeszcze ok. 15 minut do wyrośnięcia.
Pieczcie w nagrzanym piekarniku w 180°C przez ok. 20 minut. Po upieczeniu posmarujcie mieszanką syropu i margaryny i pozostawcie do całkowitego wystudzenia.
Wielki Czwartek
Wielki Czwartek zaczyna się według tradycji od spożycia judaszków o świcie. Kto wstanie wcześnie i tak się porannie posili, przez cały rok ma cieszyć się – według tradycji – mocnym zdrowiem.
Następnie w Wielki Czwartek tradycyjnie spożywa się zielone potrawy, przy czym najczęstszym wariantem w czeskich i słowackich domach jest szpinak. Można jednak wypróbować też sałatkę z pokrzywy, zielone smoothie, kopytka z pokrzywą, zupę kapuśniak, puree grochowe i inne warianty. Powodem jest tu znów chęć zapewnienia sobie zdrowia na cały następny rok. Według tradycji ludzie powinni w tym dniu unikać kłótni i pożyczania. Kto to wytrzyma, przez cały rok ma omijać go konflikty, a sytuacja finansowa ma się poprawić.
Osobiście bardzo podoba mi się tradycja jedzenia zielonego jedzenia w tym dniu. Mąż regularnie przywozi zielone piwo (które jest wegańskie, zielony kolor nadaje mu zazwyczaj napar z pokrzywy), na śniadanie fundujemy sobie smoothie z młodego szpinaku, gruszek i mleka makowego, a na kolację od kilku lat przygotowuję żytnie kopytka, do ciasta których miksuje sparzone zielone pokrzywy z kapustą, cebulką i „boczkiem” z tempeh.
Kremowy szpinak z kopytkami ziemniaczanymi
(4 porcje):
Składniki:
Szpinak:
- 400 g liści szpinaku
- 2 cebule
- 2 łyżki oleju
- 200 ml roślinnej śmietanki
- sól
- 2 ząbki czosnku
Kopytka ziemniaczane:
- 500 g ugotowanych i wystudzonych ziemniaków typu C
- 150 g mąki pszennej
- 2 łyżki mąki z grochu łuskanego do zagęszczenia
- sól
Szpinak:
Na oleju podsmaż cebulkę i czosnek. Gdy oboje będą złote, zalej śmietanką i posól. Następnie dodaj dobrze umyte i posiekane liście szpinaku, krótko pogotuj i możesz serwować. Szpinak można wzbogacić np. dodając kukurydzę.
Kopytka:
Ugotowane i wystudzone ziemniaki obierz i przetrzyj przez sito. Ziemniaki porządnie posól, dodaj mąkę grochową i mąkę pszenną i wyrabiaj ciasto, które nie powinno się nadmiernie kleić. Następnie wałkuj wałeczki o średnicy ok. 2 cm i krój na kawałki długości 2 cm, które gotuj w osolonej wrzącej wodzie tak długo, aż wypłyną. Serwuj natychmiast. Dla bardziej atrakcyjnego talerza polecam udekorować szpinak z kopytkami posypanymi krążkami podsmażonej cebuli lub podawać z plasterkami tempeh.
Wielki Piątek
Wielki Piątek jest dla chrześcijan dniem ścisłego postu. Ludzie wierzyli też, że ten dzień jest magiczny i że góry otwierają się i wydają swoje skarby. Wielki Piątek jako dzień bezmięsny jest nadal praktykowany w wielu rodzinach i restauracjach. W czeskich i słowackich domach tradycyjnie przygotowuje się słodkie obiady – vdolky (czeskie drożdżowe bułeczki), pączki, kluski ziemniaczane ze śliwkami, budyń chlebowy czy zapiekankę ryżową. Tradycyjnie przygotowuje się też wiele dań z grzybów, kaszy pęczak, grochu, często w połączeniu z dzikimi wiosennymi ziołami.
Pieczone vdolky
(czeskie drożdżowe bułeczki wielkanocne)
Składniki:
- 1 kg mąki orkiszowej
- 100 g rozpuszczonej margaryny roślinnej lub oleju
- 3 łyżki cukru trzcinowego
- 1 łyżka waniliowej mąki z grochu łuskanego
- 1 kostka drożdży
- 0,7 litra mleka roślinnego
- 1/2 łyżeczki soli
Plus do dekoracji: dżem, mak, marmolada…
Sposób przygotowania:
Do dużej miski przesiej mąkę i zrób pośrodku zagłębienie. Do zagłębienia pokrusz kostkę drożdży, dodaj łyżkę cukru i zalej odrobiną ciepłego mleka. Posyp mąką i pozostaw ok. 15 minut w cieple do wyrośnięcia zaczynu. Następnie dodaj pozostałe składniki i wyrabiaj gładkie, nieklejące ciasto. Pozostaw przykryte ściereczką do wyrośnięcia w temperaturze pokojowej przez ok. 1 godzinę.
Następnie na oprószonej mąką desce wywałkuj na placek o grubości ok. 1,5 cm i wycinaj większe kółka (np. za pomocą szklanki). Kółka układaj na blasze wyłożonej papierem do pieczenia i pozostaw jeszcze ok. 20 minut do wyrośnięcia.
W międzyczasie nagrzej piekarnik do 180°C. Wyrośnięte vdolky możesz jeszcze posmarować mlekiem roślinnym z cukrem lub rozpuszczoną margaryną i posypać cukrem cynamonowym. Piecz ok. 20 minut – lepiej kontrolować stan vdolków na bieżąco. Polecam piec bez termoobiegu, który włączyć dopiero na ostatnie 5 minut dla lepszego koloru.
Podawaj z tym, co lubisz. Osobiście uwielbiam kombinację dżemu i maku, moje dzieci wolą z dżemem malinowym. Świetne są też z twarożkiem z tofu. Z ciasta można też przygotować vdolky smażone.
Wielka Sobota
W Wielką Sobotę tradycyjnie piecze się baranki i mazańce (czeskie wielkanocne słodkie pieczywo drożdżowe), a ludzie wynagradzają sobie poprzedni post smacznym jedzeniem. W domach zaczyna się pleść wielkanocne rózgi i malować jajka. Chrześcijanie tego dnia przyjmują chrzest, święci się ogień i wodę, a znów rozbrzmiewają dzwony, które w środku tygodnia umilkły.
Baranek pieczony jest jako symbol na pamiątkę ofiarowania Jezusa Chrystusa, który był tak niewinny, posłuszny i czysty jak baranek. W zamożnych rodzinach ofiarowywano bezpośrednio młodego baranka, w biedniejszych rodzinach powstała jako zastępstwo tradycja pieczenia ciastka – baranka. Na szczęście możemy przekazywać wielkanocne zwyczaje tak, żeby żadne zwierzę nie cierpiało.
Baranek wielkanocny
Składniki:
- 1 i ¼ szklanki mąki pszennej
- ½ szklanki cukru
- 1 łyżka rumu
- 1 łyżka waniliowej mąki z grochu łuskanego
- 3 łyżki wody
- ¼ szklanki oleju
- ½ łyżeczki proszku do pieczenia
- szczypta soli
- ½ szklanki mleka roślinnego
- 1 cukier waniliowy
- skórka z 1 cytryny bio
- 30 g gorzkiej czekolady, 30 g kandyzowanej skórki pomarańczowej
Sposób przygotowania:
W misce wymieszaj składniki płynne, a następnie stopniowo dodawaj sypkie – z wyjątkiem czekolady i kandyzowanej skórki. Ubijaj przez co najmniej 10 minut. Na koniec wmieszaj posiekaną czekoladę i skórkę pomarańczową. Wlej do natłuszczonej i posypanej mąką formy w kształcie baranka. Uwaga – napełniaj tylko do ¾, ciasto urośnie.
Piecz w nagrzanym piekarniku w 180°C przez ok. 45 minut. Długość pieczenia zależy od materiału użytych form. Tradycyjne ceramiczne będą wymagały innego czasu niż metalowe lub porcelanowe. To, czy ciasto jest gotowe, poznasz za pomocą wykałaczki – po wyjęciu z ciasta musi być sucha i czysta. Baranka pozostaw w formie do wystygnięcia i wyjmij dopiero potem.
Niedziela Wielkanocna
Niedziela Wielkanocna jest największym świętem chrześcijańskim, ponieważ celebruje się Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Klasycznym ciastem, które piecze się w Czechach i na Słowacji w tym dniu, jest mazanec – wielkanocny odpowiednik świątecznego strucla, przygotowywanego z słodkiego ciasta drożdżowego, pełnego orzechów i rodzynek. Przepis podajemy poniżej.
Zamiast opulentnej biesiady mięsnej możemy przygotować bogaty wegański stół lub pójść własną drogą i – tak jak my – wybrać się na całodniową wycieczkę do natury ze skromnym piknikiem. Do plecaka tradycyjnie pakujemy mazaniec, pieczywo z pastą toficzkową i szaszłyki owocowe. Proste, smaczne i ta wielkanocna atmosfera i tak pozostaje. Nigdzie nie znika.
Mazaniec
(czeskie wielkanocne słodkie pieczywo drożdżowe z rodzynkami i migdałami)
Składniki:
- 230 g mąki pszennej
- 100 g mąki pszennej (typ 450)
- 1 kostka świeżych drożdży
- 130 ml ciepłego mleka roślinnego (użyłam migdałowego)
- 70 g cukru waniliowego (używam domowego z cukru trzcinowego i mielonej wanilii)
- 70 g oleju roślinnego
- 4 g soli
- skórka cytrynowa z 1 cytryny
- 1 łyżka mąki z grochu łuskanego i 3 łyżki wody
- 35 g rodzynek (namoczonych w rumie 🙂)
- 35 g migdałów
Sposób przygotowania:
Do miski wsypcie mąkę pszenną. Pośrodku zróbcie zagłębienie, do którego pokruszcie drożdże. Drożdże zalejcie 2/3 mleka. Drożdże z mlekiem i odrobiną mąki wymieszajcie, aż powstanie gęstsze ciasto – mniej więcej jak na naleśniki. Zaczyn posypcie odrobiną mąki pszennej i pozostawcie na 30 minut do wyrośnięcia.
Po 30 minutach dodajcie cukier, resztę mleka, olej, sól, skórkę cytrynową, żel z siemienia lnianego i wyrabiajcie ciasto. W robocie zajmie to ok. 10 minut. Na koniec wgniećcie rodzynki i część migdałów. Ciasto przykryjcie ściereczką i pozostawcie na kolejne 30 minut do odpoczynku.
Następnie uformujcie z ciasta mazaniec, ewentualnie dodajcie odrobinę mąki, żeby wygodnie się z nim pracowało. Gotowy mazaniec przenieście na blachę wyłożoną papierem do pieczenia i pozostawcie na ok. godzinę do wyrośnięcia. Następnie natnijcie mazaniec w krzyż, posmarujcie wodą wymieszaną z kroplą oleju i posypcie płatkami migdałów.
Pieczcie w 160°C przez ok. 40–50 minut. Polecam upiec od razu dwa mazańce, bo jeden to zdecydowanie za mało 🙂.
Wielkanocny Poniedziałek
- W Czechach i na Słowacji z Wielkanocnym Poniedziałkiem najczęściej kojarzona jest kolęda i rózga wielkanocna (czes. korbáč). Pierwotnym sensem „odmładzania” kobiet i dziewcząt było symboliczne odmłodzenie kobiecego ciała przez świeże gałązki splecione w rózgę, nadanie siły i giętkości gałązki. Za wychłostanie kobieta obdarowuje mężczyznę malowanym jajkiem jako symbolem nowego życia; dla chrześcijan symbolizuje ono zmartwychwstanie Chrystusa. Jeśli chodziło o mężczyznę, który się kobiecie podobał, dostawał jajka pomalowane na czerwono. W Polsce funkcjonuje podobna tradycja płodnościowa – śmigus-dyngus, czyli Lany Poniedziałek, gdzie zamiast rózgi polewa się ludzi wodą.
- Kto chce kontynuować ten klasyczny zwyczaj w wersji wegańskiej, może jako rózgę podarować czekoladowe smakołyki, które w okresie przedwielkanocnym można kupić zwykle w sklepach.
- Genderowo zrównoważoną alternatywą dla tradycyjnej rózgi jest szukanie wielkanocnych jajek. Ten zwyczaj przyszedł do Czech i Słowacji z Niemiec i polega na tym, że wielkanocny zajączek rozrzuca jajka w ogrodzie. Dzieci następnie zbierają jajka lub słodycze.
- Przy wielkanocnym zajączku możecie się wykazać kreatywnością i fundować dzieciom nagrody według własnego uznania. Zaletą jest to, że jest to w waszej reżyserii i nie zdarzy się, że dziecko znajdzie coś niewegańskiego. U nas w domu sprawdził się czekoladowy zajączek z drogerii, domowe pieczone pierniczki i torebki z liofilizowanymi owocami. Podoba mi się, że dzieci na to święto naprawdę się cieszą i bawią się świetnie niezależnie od płci. Tym wielkanocnym obdarowaniem pięknie kończymy świętowanie nadejścia wiosny.
A co z jajkami?
Po wielkanocnych odwiedzinach pojawia się mnóstwo artykułów o tym, jak zużyć duży zapas zdobytych jajek. My co prawda jajek nie jemy, ale nie przeszkadza nam to przywoływać tego smaku i wyczarowywać „fałszywe” potrawy jajeczne. Próbowaliście już pasty kanapkowej w stylu jajecznym, „jajecznego” galarety czy sałatki? Sekret tkwi w czarnej soli Kala Namak. Znacie? Jeśli nie, koniecznie spróbujcie. Smak jajek jest doskonały.
A co z wielkanocną dekoracją?
Często – szczególnie w przedszkolach – zdarza się, że od rodziców wymaga się przyniesienia wydmuszek, kawałka wełny czy innych naturalnych, niewegańskich materiałów. Jak tę sytuację rozwiązują wegańscy rodzice? Zamiast jajek można wybrać jajka gipsowe, styropianowe lub drewniane. Świetnym źródłem pomysłów jest Pinterest. W przypadku wełny bez problemu można zdobyć sztuczną i przynieść tę wersję.
Często też piecze się wielkanocne pierniczki. W takiej chwili możecie przejąć „berło” i upiec pierniczki dla całego przedszkola (tak robię ja) i mieć pewność, że wasze dziecko będzie miało wegańską wersję – albo dogadać się i przynieść swoje. Do dekoracji zamiast polewy z białka można użyć polewy z cukru, soku z cytryny i skrobi kukurydzianej lub pewniejszego wariantu z polewy czekoladowej, nasion, wiórków kokosowych, orzechów, suszonych owoców czy wegańskich cukierków.
Dobrym wariantem jest też wersja z naszego przedszkola, gdy wycinaliśmy pierniczkowe figurki i po upieczeniu naklejaliśmy na nie papierowe obrazki ostrożnie polewą cukrową. Dokładnie tak zdobiła pierniczki moja prababcia cukierniczka.
